پاماند اثر مواجهه با تنباکو در دوران بارداری بر اختلال عملکرد اجرایی نوجوانان

پیامدهای نوزادی و پاماند بلندمدت مواجهه جنینی با نیکوتین

پیامدهای کوتاه‌مدت و حاد مصرف دخانیات در طول دوران بارداری، نظیر افزایش خطر زایمان زودرس، کاهش وزن هنگام تولد و بروز مشکلات رفتاری در دوران کودکی، به خوبی اثبات شده‌اند. با این حال، پژوهش‌های طولی حوزه علوم اعصاب تحولی نشان می‌دهند که اثرات زیان‌بار مواجهه رحمی با نیکوتین و سموم تنباکو محدود به سال‌های نخستین زندگی نبوده و می‌تواند تا دوران نوجوانی و بزرگسالی ردیابی شود.

بر اساس داده‌های مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)، مصرف سیگار در بارداری همچنان یکی از مخاطرات جدی سلامت عمومی است. نیکوتین به راحتی از سد جفتی عبور کرده و با اتصال به گیرنده‌های استیل‌کولینی نیکوتینی در مغز در حال رشد، فرایند نوروژنز، مهاجرت سلولی و سیناپس‌زایی را در قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex) اختلال می‌بخشد؛ نقطه‌ای که کانون اصلی مدیریت کارکردهای اجرایی و کنترلی مغز است.

تحلیل متدولوژیک ارزیابی کارکردهای اجرایی در محیط دبیرستان

مطالعه انجام‌شده توسط پژوهشگران دانشگاه بوستون به سرپرستی دکتر روث رز-جاکوبز (Ruth Rose-Jacobs)، نخستین پژوهشی است که اثرات طولی مصرف تنباکوی مادری را بر دانش‌آموزان در مقطع دبیرستان ارزیابی کرده است. در این بررسی، کارکردهای اجرایی نوجوانان با استفاده از فرم استاندارد گزارش معلم در «پرسشنامه ارزیابی رفتاری کارکردهای اجرایی» (BRIEF-TF) سالانه مورد سنجش قرار گرفت.

معلمان شرکت‌کننده در طرح، بدون اطلاع از فرضیه‌های دقیق پژوهش یا وضعیت مواجهه قبلی دانش‌آموزان، ابعاد مختلف رفتاری و شناختی آن‌ها را در کلاس درس ارزیابی کردند. تحلیل‌های آماری متغیرها پس از کنترل دقیق عواملی همچون ویژگی‌های دموگرافیک، مواجهه با سایر مواد در دوران بارداری، مسمومیت با سرب در کودکی و مواجهه با خشونت محیطی صورت پذیرفت.

نتایج حاکی از آن بود که حتی مواجهه با کمتر از ۱۰ نخ سیگار در روز طی دوران جنینی، با افت معنی‌دار شاخص‌های کارکرد اجرایی در کلاس درس همراه است. این نقص‌ها به‌ویژه در مولفه «تنظیم رفتار» (Behavior Regulation)، بازداری پاسخ و انعطاف‌پذیری شناختی نمود داشتند. جهت ارزیابی دقیق چنین ساختارهایی در آزمایشگاه‌های شناختی، از ابزارهای استانداردی نظیر آزمون Go/No-Go و سنجش بازداری پاسخ و همچنین تکلیف بازداری Stop-Signal استفاده می‌شود.

اهمیت سنجش‌های شناختی بالینی و راهکارهای پیشگیرانه

کارکردهای اجرایی مجموعه پردازش‌های شناختی سطح بالایی هستند که سازماندهی، هدف‌گزینی، حافظه کاری و خودتنظیمی رفتاری را ممکنس می‌سازند. نقص در این عملکردها در سنین نوجوانی می‌تواند به افت تحصیلی، رفتارهای تکانشی و چالش‌های اجتماعی منجر شود.

برای تفکیک دقیق زیرسازه‌های شناختی متأثر از اختلالات تحولی، پلتفرم‌های ارزیابی عصب‌شناختی ابزارهای متعددی را در اختیار متخصصان قرار می‌دهند. ارزیابی پایداری توجه و تکانشگری از طریق آزمون عملکرد مداوم (CPT) یا بررسی دقیق ابعاد شبکه‌های توجهی در کودکان و نوجوانان با آزمون شبکه توجه نسخه کودکان (ANT-Child)، امکان ردیابی عینی نقص‌های اجرایی را فراهم می‌سازند.

همان‌طور که مؤلفان پژوهش تأکید می‌کنند، اثبات پیامدهای منفی حتی دوزهای پایین تنباکو نشان‌دهنده لزوم توسعه برنامه‌های ترک سیگار مبتنی بر شواهد برای زنان در سنین باروری و ارتقای سطح آگاهی عمومی درباره آسیب‌های عصب‌شناختی پنهان آن است.